Op mijn bureau ligt naast mijn toetsenbord mijn manuscript, feestelijk bekrabbeld met de correcties van een uitgeversredacteur. Hij heeft een voorliefde voor accenttekens en puntkomma’s. Laat ik daar nou toevallig een bloedhekel aan hebben. Die stomme Hollanders doen eerst alle moeite om zich van trema’s en overige ‘hinderlijke’ leestekens te ontdoen (zoëven werd zo-even) en dan komen ze met á’s en ó’s aangehobbeld, na een eeuw Couperus’ eigen spelling te hebben verkracht. Mijn redacteur stelt zoiets voor:
Ik wist niet of ik bang was voor háár, voor haar verschíjning of voor de onduidelijke bóódschap die ze mij probeerde over te brengen.
Een vriendin van me schrijft zo, alsof ze praat. Erg mooi, maar ik zet alleen een accentteken als het echt moet. Dus niet als het écht móét.
Uiteraard is mijn redacteur goed in spellen. Hij weet precies wanneer je ergens vanuit gaat of ergens van uitgaat, ervanuitgaande dat Van Dale het allemaal wel weet. Maar Van Dale schrijft niets voor, Van Dale beschrijft. Er zijn bij mijn weten een slordige vijf spellingboekjes in Nederland te vinden: het groene boekje, het rode boekje, het blauwe boekje, het witte boekje en het groen-geile boekie. Ik schrijf ze zonder hoofdletters neer, want anders moet ik steeds de shifttoets indrukken en dáár heb ík nú géén zín in. Schrijvers moeten kunnen spellen, maar een dicteewedstrijd winnen zou werkelijk een afgang voor een schrijver zijn. Spellen is namelijk voor apen, het is nadoen. Spellen is voor de brave burger, het is doen zoals het moet. Spellen is niet creatief. Aan de kijkcijfers van het Nationale Dictee kun je wel ongeveer aflezen hoeveel oncreatieve mensen Nederland rijk is. Nog méér dan het aantal mensen dat een boek probeert te schrijven.
Toch ben ik blij met mijn redacteur. Wanneer je een manuscript vijf keer hebt herschreven, ga je blinde vlekken ontwikkelen. Door het verplaatsen van tekst ontstaan bijvoorbeeld gemakkelijk doublures. Het lastigs is te bepalen welke Maleise of Indische of Indonesische uitdrukkingen wel of niet in een woordenlijstje achterin moet worden opgenomen. Iedereen heeft weleens (moet dit woordje los geschreven of aan elkaar?) van ‘tempo doeloe’ gehoord, maar niet iedereen weet wat dat precies betekent. Volgens Van Dale zou een ‘toean besar’ een titel zijn die ‘de inheemse bevolking van het voormalige Nederlands-Indië aan de gouverneur-generaal gaf, ook wel informeel door de Europeanen gebruikt.’
Dat is natuurlijk niet helemaal waar. Reden waarom ik ‘toean besar’ in mijn woordenlijst heb opgenomen, waar het volgens mijn redacteur niet hoeft te staan omdat het in de Van Dale staat. En omdat het zus en zo in de Van Dale staat denkt mijn redacteur opeens dat een van mijn romanhelden gouverneur-generaal was.
Natuurlijk is er ook gedoe rond het begrip ‘Indo’. Volgens de meeste spellingboekjes moet Indo met kleine letter worden geschreven: indo. Indo’s vormen namelijk geen volk maar een groep. Zoals eskimo’s en zigeuners. Sinds zigeuners de volkenrechtelijke status van Roma en Sinti hebben gekregen, moeten die groepen met een hoofdletter worden geschreven.
Harry Mulisch had maling aan hoofdletters in zijn roman De aanslag. Duitsers en overige volken krijgen een kleine letter. Dat was zijn keus. En Indo met een hoofdletter is mijn keus. Simpel. Overigens staat het proza van Mulisch vol met puntkomma’s, hij was gek op die broekrok uit onze leestekengarderobe.
Terug naar de toean besar of de toewan besar of de toewaan besar of de tuan besar. Een meneer in goeden doen. Naast gouverneurs-generaal waren er veel toewans besar. Dat Van Dale dat niet weet, kan ik ook niet helpen. Dit krijg je ervan als je scholieren de verkeerde boeken laat lezen. Die gaan later namelijk uitmaken hoe de volgende nieuwe spelling eruit moet gaan zien. Het bekrompen idee dat de Nederlandse geschiedenis zich alleen maar achter onze duinen heeft afgespeeld, dringt zich dan eens te meer op. De hongerwinter and all that. Zal het ooit nog wat worden met de fusie tussen onze traditionele en (post)koloniale geschiedschrijving? Ik betwijfel het, maar een serieuze schrijver heeft nog altijd een taak, ook in de huidige tijd van hypes, oppervlakkigheid en vluchtigheid. Reden waarom ik een trilogie schrijf van Rivier de Lossie – Rivier de IJssel – Rivier de Brantas. Want ja, er zijn dingen die moeten worden gezegd. Móéten, zou mijn redacteur schrijven. Ja, het moet gezegd. Het moest gezegd. Eh… het is al gezegd, maar men heeft (nog) niet geluisterd.
Rivier de Brantas moet volgende week worden ingeleverd. Er komt dan nog een rondje voor de zetproeven. In februari moet het verschijnen. Soms word ik dol van de correcties en ga ik met mijn websites spelen. Ik bewerk ze, verkracht ze, verplaats ze, jaag mijn bezoekers weg, en dan zet ik alles weer in de oorspronkelijke staat terug. Het is nu 4 minuten voor 4 in de ochtend. Ik ga de afwas maar eens doen.
Verleden week voltooide ik een tekst voor de choreograaf Gerard Mosterd. Hij was op zoek naar een nieuwe combinatie van kunststijlen voor zijn remake van “Ketuk Tilu”, waarmee hij in 1999 opzien baarde. “Ketuk Tilu” is een mix van Indonesische en moderne dans. Gerard Mosterds invalshoek was onder meer de “Jaipongan”, een dans- en muziekvorm die teruggreep op een stijl van een dansende straatprostituée en haar “Ketuk Tilu”- orkest uit Bandung, West-Java, later doorontwikkeld door anderen tot een Indonesisch antwoord op de westerse rock & roll, die jarenlang verboden was in het land. Na een optreden met zijn “Ketuk Tilu” op de Pasar Malam Besar in 1999 toerde Gerard Mosterd met zijn dansgroep door Indonesië. Nu, negen jaar later, gaat hij met een remake de planken op. Voor het eerst in zijn carrière gebruikt hij gesproken tekst. Voor “Ketuk Tilu Revisited” begon ik met een bestaande tekst, die gaandeweg, in zeven versies, een metamorfose onderging. Het resultaat van dans, muziek en woord kunt u gaan zien op de komende Pasar Malam Besar in Den Haag. Podium: Bintang Theater. Tijden: woensdag 21 mei 13:00 uur; zaterdag 24 mei 15:45 uur en donderdag 29 mei 13:00 uur. Na deze eerste optredens gaat Gerard Mosterd met zijn dansgezelschap een toernee maken door Nederland en Indonesië.
Tot twee weken na mijn ontslag ben ik voor dag en dauw ‘s morgens wakker geworden met het idee dat ik nog in het ziekenhuis lag. Het regiem van het ziekenhuis heeft mijn tijdklok flink verzet. Soms neem ik een klassieke siësta. Dat is niet erg, het wordt zelfs geadviseerd. Maar gisteren gaf ik me over aan een dutje na het avondeten. Rondom tien was ik als vanouds weer klaarwakker. De aansluipende nacht maakte me nerveus. Mijn polsslag was 60, maar ik kan mijn bloeddruk onmogelijk meten. Ik moet niet schromen te bellen, ze hebben liever loos alarm dan dat ik alsnog dit leven de rug toekeer. Misschien miste ik de nachtzuster. Net als F. van den Bosch in De man in de blauwe kamerjas had ook ik een favoriet. De zijne was een jaar of achttien, een jonge vrouw die zich Indonesisch noemde, al kwam haar vader uit Friesland en haar moeder van Menado. Ze heette Renske, ik vond haar terug in mijn bloemlezing Oost-Indische inkt uit 1998. F. van den Bosch, schrijver voor de connaisseur, piekert lang over de charme van zuster Renske. Ik deed dat ook over mijn favoriete nachtzuster, die ongeveer tweemaal zo oud was als zuster Renske. Ze was een full time nachtzuster, ervaren, alert en zeer geruisloos, al was ze Hollands. Ze radieerde eenzaamheid, was waarschijnlijk dagschuw, net als ik, en liep met aldoor licht verslagen hoofd door de gang. Alsof ze naar iets zocht dat ze ooit had verloren. Ergens, maar niet daar.